Arriskutsua zara, bazenekien?

Berria, 2015/04/26

OLYMPUS DIGITAL CAMERAZuk axola duzu eta zuri ere axola zaizu. Soldatapeko lanik duzun ala ez, axola du. Soldatapeko lan hori zeinen prekarioa den, axola du. Zure lana ordaindua den, ala ostera, ordaindu gabeko lana ote den, musu-truk egindakoa. Zure lana gizarteak zelan baloratzen duen edota, erabat ikusezina ote den. Zu hor zaude, existitzen zara, eta ez zara bakarra. Langile klasea ere ez da desagertu, klaseen arteko bereizketak desagertu ez diren bezala. Arazoa ez da langile klasea existitzen den ala ez; arazoa langile klase horrek elite gorenari enbarazu egiten diola da. Enbarazu handia egiten diogula, egiten diozula.

Akaso ez duzu akaso zeure burua “langile klasearen” barruan kokatzen, edo akaso bai. Beharbada terminologia kontua izan daiteke. Guy Standing britainiarrak esaten du, hiztegi berriaren beharrean gaudela XXI. mendeko gizarte-klase harremanak islatzeko. Occupy mugimenduak biztanleria %99 eta %1aren arten banatzen dela aldarrikatu izan du, baina Standingen ustez, klase-egitura are konplexuagoa da. Konplexutasun horren barruan, Prekariatua auukezten du, klase sozial arriskutsu berria. Presiopean lan egitera ohituta, lan eta bizitza ezegonkorra izatera ohituta, eta askotan, leporaino zorpetuta. Guzti hau, arrotza egiten al zaizu? Eskubideak galtzen ari den lehen klasea da. “Harro nago, Prekariatu-klasearen parte naiz, ez naiz sub-klase bat. Sistemak nahi du ni horrelakoa izatea”. Klase sozial arriskutsu berria, izatez ez da hain berria, baina bai bere arriskagarritasunean. Milioika pertsonek klase baten parte direla kontzientzia hartzen dutenean , soilik orduan, elkartu daitezke eta politika berriak lantzen hasi. Eta hori kontraboterearen alderdi oso garrantzitsua da.

Kontraboterean dabiltzan sindikatuak ere, traba handia egiten diote patronalari. Zertara dator bestela Euskal Herriko gehiengo sindikala legez kanpo uzteko Confebaskek egindako eskaria? Azken urteotako lan erreformak, aurrekontu eta zerga politikak ez al dira langile klasearen, prekariatuaren aurkako etengabeko erasoa?

Jendetza kontzeptua darabil Negri pentsalariak lan prekarioaren inguruko bere teorian. Prekariatua eta Jendetza, bi kontzeptu arras desberdin. Negriren Jendetzaren ideia ez zaio baino Silvia Federici idazle feministari gustatzen. Izan ere, Jendetzaren baitan geroz eta inteligenteagoa omen da lana. Badakizu, ordenagailu bidezko lana, lan kognitiboa. Federiciri ez dator bat teoria horrekin, ez dituelako Hegoaldea eta emakumeak behar bezala begiratzen.

Hegoaldeari itsu. Ordenagailuekin jarduten duten langilearen atzean eta Congon Coltana eskuratzeko bizirauten duena dago. “Kapitalismoaren alderdi batean garapen gisa aurkezten dena, beste alderdian azpigarapena da” laburbiltzen du beste soziologo batek, feminista hau ere. Ez dago Congoraino joan beharrik gainera, gure herrian, gure etxeetan, etorkinek zein lan mota eta zein baldintzetan egiten dituzten erreparatzea besterik ez dago; ikusezinetan ikusezinenak!

Itsu baita ere emakumeekiko, edota, genero aldagaiarekiko. Postmarxismotik datorren Negriren teoria honek bazter batean uzten baitu teoria feministaren ekarpenik handienetakoa: ez du onartzen ordaindu gabeko lan feminizatua, lan erreproduktiboa, akumulazioa kapitalistaren funtsezko baliabidea denik. Kapitalismoa ordaindu gabeko itzelezko lan kantitate baten gainean oinarritzen da, eta ez beti, edo ez bakarrik kontratu bidez arautzen diren harremanen bidez. Soldatapeko harremanak ezkutatu egiten ditu; ordaindu gabeko lana, esklabotza. Kapitalismoaren metaketa prozesua ahalbidetzen duen lanaren zati handi bat, alegia.

Gaur egungo langile klaseak dominazio ardatz guztiak hartu behar ditu kontuan, prekariatua eta baita kapitalismoak ikusezin nahi dituenak. Klase anitz hau, arriskutsua da oso elitearentzat. Are arriskutsuago, feminismoaren oinarriak bere egiten baditu. Ba al zenekien hain arriskutsuak ginela?

Kapitalismoa bere erroetara itzuli da.

Berria 2014/12/21

Thomas Pikettyren Kapitala XXI. mendean liburuak desberdintasunen areagotzearen gaia mahai gainean jarri digu azken urtean. Era berean, desberdintasunen hazkundea egiaztatzera datozen bizpahiru txosten ere argitaratu dira azken hilabeteotan. Horien artean ditugu Eusko Jaurlaritzako Pobreziaren eta Gizarte-Desberdintasunen inkesta (PGDI), FOESSA fundazioak Espainiar estatuan egin duen gizarte bazterkeriaren inguruko txostena eta nazioarte mailan, OCDE Ekonomia Lankidetza eta Garapenerako Erakundeak kaleratu duena. Dokumentuok bat datoz desberdintasunen hazkundea zifratan demostratzeko orduan eta ildo bertsutik doazen neurriak proposatzen dituzte; fiskalitate eta gastu aurrerakoia alde batetik, eta politika publikoak diru-sarrera gutxien dituzten haiengana bideratzea, bestetik.

Ekonomia liburu batek hautsak harrotu izana, horixe bera da dudarik gabe, ekarpen handienetakoa: desberdintasunen gaia alde bateko eta besteko adituen ahotan jarri izana. Juan Torresen arabera, kapitalismoak ez du beste biderik uzten; gizarte kapitalistaren historia desberdintasunen historia izan da. Pikettyren ustetan ere, desberdintasunak areagotzeko joera kapitalismoaren baitako fenomenoa da eta desberdintasunen sortze horretan, jabegoak, ondareak, eta oinordetzak jokatzen duen funtsezko papera nabarmentzen du: oinordetzaren bidezko aberastasunaren transferentziak desberdintasunak gehitzeko duen gaitasuna, alegia. Ondare eta oinordetzari ematen dion leku hau, bere lanaren beste ekarpenetako bat dugu.

Pikettyren kalkuluen arabera, I. Mundu Gerra aurreko desberdintasun eredura iristen ari gara. Sasoi hartan, kapitalaren jabeek beren inbertsioetatik %4-5 inguruko irabaziak jasotzea espero zuten bitartean, ekonomiaren hazkundea %1aren bueltan mugitzen zen. Edota, Krugmanen hitzetan: «XIX. mendeko desberdintasun mailara itzultzeaz gain, kapitalismo patrimonialaren bidean ere bagaude. Ekonomiaren pisu izugarria familia dinastiek kontrolatzen dute, eta ez talentua duten pertsonek».

Ideia horri ñabardura moral bat gehitzen dio FOESSAk, aberatsen «sezesio moral» pairatzen ari garela dioenean. Aberatsenek ez diote gizarteari ezer zor eta nolabait esatearren gizartetik banandu dira. Gainera, gure gizarte-kontratua sinbolikoki merkataritza-kontratu bat bilakatzen ari da.

XX. mendean zehar zerga-sistema progresiboek aberastasunaren kontzentrazioa murrizten lagundu dute. Pikettyren iritziz, kaosaren emaitza iragankorra izan da hori, eta ez, berriz, demokraziak desberdintasunari aurre egiteko duen bide naturalaren emaitza. Bi mundu gerrak, hondamena, eta ondorengo oparoaldi garaia izan ez bagenitu, ez genukeen zerga-sistema progresiboaren onurarik lortzeko gaitasunik izango. XX. mendeko progresibitatearen arrakasta akzidentala izan den arren, liburua ixteko, zerga-sistema progresiboen eta aberastasunaren gaineko zergen gaineko aldarria egiten du.

OCDEren txostena Thomas Pikettyren ondorio berdinetara iristen da. Ebidentzia berriak erakutsi du desberdintasunek hazkundea oztopatzen dutela. Hortaz, desberdintasunak murriztera bideratuta dauden politikek, gizartea justuagoa egiteaz gain, aberastu ere egiten dute. Nazioarteko erakunde horren arabera, politika publikoek biztanleriaren %40 pobreenengan zentratu beharra dute. Pobreziaren aurkako programez harago doazen politikak behar ditugu eta ezinbestekoak dira zerbitzu publikoak, osasuna, goi mailako hezkuntza eta formaziorako sarbidea hedatzera doazen neurriak. Harrigarria da benetan errezeta horiek herrialde aberatsenen-klubetik etorri izana!

Desberdintasun handienak soldatapekoen artean ematen direla gezurtatu du Vicenç Navarrok. Aitzitik, desberdintasun handienak, kapital errentak jasotzen eta soldatapekoak diren pertsonen artean daude. Eta hauek ez datoz arrazoi ekonomikoek determinatuta, arrazoi politikoek zehaztuta baizik. Kapitalismoa bere bide naturala berreskuratzen ari da, bere erroetara itzultzen. Erradikalizatzen. Egoerari buelta emateko, sistema errotik aldatuko duten bideak behar ditugu.

Ekonomia sozialean dabiltzan mugimenduei dei egiten die FOESSA txostenak. Antonio Cuestak. Elkartasuna eta autogestioa Grezian liburuan, krisiari aurre egiteko Grezian martxan jarri diren ekimenak bildu ditu. Arrakastatsuenak zeintzuk izan diren galdetzen zaionean, «ekonomia sozialarekin zerikusia dutenak izan dira», dio. Hori izan daiteke bideetako bat, oraindik ere sistemaren barruan dauden alternatibak, baina indartzen diren heinean, sistema bera iraultzeko gai izan litezkeenak. Polanyik ekonomia gizartetik banatu zela idatzi zuen. Ekonomia kapitalismotik deslotzeko garaia dugu orain..

Hozkailuetako ekonomia (2013ko Irailaren 8an Berrian argitaratua)

Uda honetan ozta-ozta hirurehun biztanle dituen irla bat ezagutu dut. Zera pentsatu dut: portutxoan eseri besterik ez dago irlako merkataritza balantzaren estimazio bat egin ahal izateko. Nazio kontabilitatean aditua izan gabe, nahikoa da egunean zehar portuan sartu eta irteten diren barkuek dakartena aztertzea. Eskala txiki horretan, irlako ekonomiatik kanpo zer erosten den, bertan zer ekoizten den eta kanpora zer saltzen den, tamaina handiagoko ekonomia eta herrialdeetan baino bistakoagoa da.

Arrainik ez zaie falta, barazkirik ere ez, eta ahuntz eta ardiak nonahi dituzte irlan. Esneki eta gazta goxoak esportatuko dituzte, seguru. Irla eguzkitsua izanik, energia eolikoaz baliatzen dira. Baina, portualdeko taberna bakarraren aurrean dagoen gasolindegia hornitua ahal izateko urruti geratzen da Ekialde Hurbila. Irlan ez dagoena edo ekoiztu ezin daitekeena, derrigorrez itsasontziz ekarri beharra dago. Neure baitan pentsatzen dut garesti helduko zaiela urre beltza … Egia esateko, urreaz ari garela, bertako olioa gogorarazi dit. Ez dut uste, hala ere, oliba zukuak eta petrolioak merkatu berean kotizatzen dutenik, gutxiago, Europako Batasunak ezarri zituen ekoizpen kuotez geroztik …

hozkailu
Are eskala txikiagoan, gure etxeetako hozkailuek, bizi garen mundu zoro honen beste hainbat aurpegi erakusten dizkigute. Munduko bost kontinenteetatik, ipar zein hego hemisferioetatik eta urteko sasoi guztietan iristen zaizkigu gure hozkailuetara mailuki, tomate, transgeniko, eta letxuga paketeratuak. Platerak prestatzen hasiz gero, jatetxe italiar, txinatar, mexikar eta batekdaki- nongo menuak sukaldatu ahal izango genituzke.

Hamarkada gutxi batzuk atzera bagoaz, herriko familiarik aberatsenen etxeetan ere ez genuke horrelako luxurik topatuko. Kuriosoa da, gainera; gure aititeamomen eta gure belaunaldiaren artean %70 murriztu ei da agroaniztasuna. Jakiz gainezka ditugun apalategiak erdi hutsik geratuko litzaizkiguke horiengatik justuagoa den prezio bat ordainduko bagenu.

Izan ere, Mendebaldeko Hozkailuetako Ekonomia, munduan jaun eta jabe den nekazaritza industrial intentsiboaren irudi da. Mundu mailan hainbeste injustizia, desberdintasun eta gosete dakartzana. Gupidarik gabe nekazari, abeltzain eta arrantzaleak mespretxatzen dituen sistema eta garai batean kolonia izandako herrialdeak ustiatuz bertako biztanleria esplotatzen jarraitzen uzten diguna.

Bidegabeko errenta birbanaketaren kaltetu nagusienak, zalantzarik gabe, hegoaldeko eskualdeetan lurra lantzen dutenak dira. Zer esanik ez, emakumeak badira. Mundu mailan nekazaritza sektorean jarduten duten 600 milioi emakumeek munduko elikagaien erdia baino gehiago ekoizten dute. Emakume horiek dira, umeekin batera, munduko gosea neurtzen duten estatistiken atzean daudenak: lurraren %2ren jabe baino ez dira, eta nekazaritzarako kredituen %1 baizik ez dute eskuratzen.

Supermerkatuko korridoreetako apalategietatik gure etxeetara ekartzen duguna geuk aukeratzen dugula uste dugu. Baina erabaki, multinazional gutxi batzuk erabakitzen dute: interes pribatu eta espekulatzaileekin leial jokatzen dute, lurra lantzen duena inolaz ere aintzat hartu gabe. Esportaziora bideratuta dauden ekoizpen kilometrikoak versus lokaltasuna.

Elikadura Burujabetzak tokian tokiko ekonomia eta merkatuei ematen die lehentasuna, eta nekazaritza familiarrari, ohiko arrantzari eta betiko artzaintzari boterea luzatzen die. Merkatuen gardentasuna bultzatu eta herri guztientzat diru sarrera duinak bermatu nahi ditu, kontsumitzaileei euren nutrizioa eta elikaduraren gaineko kontrola itzuliz.

EHNEren arabera, Euskal Herrian kontsumitzen diren hamar barazkitik bederatzi kanpotik ekarritakoak dira. Eta ez gara Fair Trade zigilua daraman kafeaz ari. Zorionez, gero eta gehiago dira jaten dutenaren gainean erabakitzeko gaitasuna berreskuratu nahi dutenak. Euskal Herrian barrena, horren adibide dira herriz herri martxan jarri diren kontsumo taldeak.

Pentsaeraz aldatu eta ekintzara pasatzen ez bagara kondenatuta gaude, gero ez dago irteerarik.

Lurrikara indar harremanetan (2014ko Ekainaren 6an, Berrian argitaratua)

2012ko lan erreforma eraso bortitza izan da; urteetan eta nekez lortutako garaipenen kontrako eraso bortitza. Oldar gogorra, baita ere, erreforma horrek ekarri duen ultraaktibitatearen galera.

XX. mendeko azken hamarkadetatik gaur arte, aberastasunaren banaketak kapitalaren alde egin duela ikusi dugu. Hau da, kapital-errentek pastelaren —aberastasunaren, ekoizpenaren, BPGaren— geroz eta zati handiagoa eramaten duten bitartean, geroz eta gutxiago dagokie lan-errentei. Errenta-banaketaren desoreka hori, hein batean, lan merkatuaren barruko desoreketatik elikatzen da. Lan-merkatuko indar-banaketa ez da batere parekidea; langilea ahulagoa da patroia eta, beraz, kapitala baino. Asimetria hori ez da iragazgaitza; lan esparrua gainditu, eta beste esparru batzuetara gailentzen da.

Lan-erreformak bete-betean jo du langileriaren boterea are gehiago ahultzera. Langileriari negoziazio-ahalmena ematen dioten elementuak ezabatu nahi ditu eta zuzen-zuzenean jo du negoziazio kolektiboaren aurka. Negoziazio kolektiboa edukiz eta mamiz hustu asmoz, ultraaktibitatearekin akabatu dute.

Ultraaktibitatearen heriotzarekin, langileak biluzik daude lan hitzarmenak negoziatzeko orduan. Erreformaren aurretik, aurreko lan-hitzarmenak indarrean jarraitzeak —ultraaktibitateak— nolabaiteko sostengua ematen zien langileei hitzarmen berria sinatu ahal izateko. Aurreko belaunaldien garaipenak, aurreko gatazketan izandako lorpenak, iraunarazteko. Kontratatzen diren pertsona berriek gutxienez aurrekoen eskubide berak izango dituztela bermatzeko. Ultraaktibitatearen galerak negoziazioak hutsetik abiatu beharra dakar.

Aldaketa honekin, duela gutxira arte kolokan ez zegoen auzia, edozein lan-hitzarmen negoziatzeko orduan, gai erabakigarria bilakatu da. Lehen emandakotzat zetorren ultraaktibitatea negoziazio bakoitzean sutsuki borrokatu beharreko elementua da.

Langileriarentzat sekulako indar galera izan den hori garaipen galanta izan da patronalarentzat. Azken urteetan eskatu izan dutena, horixe eman die erreformak enpresariei. Kanpora begiratu gabe, bertako patronalari begiratzea nahikoa dugu. Eduardo Zubiaurrek Adegiko buru zela bota zuenean «hitzarmenek lan-baldintzak petrifikatzen dituzte», oso argi utzi zuen erreformak zein norabide hartu beharko lukeen. Espainiako Gobernuak desira horiek egia bihurtu ditu, lan-esparruko indar-desorekan bere posizioa boteretsuenekin finkatuz.

Ideologia neoliberalaren aldarri nagusietako batek gobernuak estutzen ditu ekonomian eta gizartean eskurik har ez dezaten. Ideologia eta praxis horrek politika interbentzionistei prestigioa kentzen die, esku-hartzea gizartearen alde egiten denean. Gobernuak kapitalaren aldeko politikak eta neurriak hartzen dituenean, aldiz, esku-hartzeaz hitz egin ordez, liberalizazioaz hitz egiten dute. Lan-erreforma gobernuak azken urteetan lan merkatuan egin duen interbentziorik handiena izan da.

Desarautzea, neoliberalismoarekin eskutik helduta doan beste eufemismo bat. Indar-asimetrian abantaila dutenen alde arauak aldatzen dituenean, gobernua ez da ezer desarautzen ari. Ez gaitzaten engaina: kapital-jabeek errenta globalen portzentaje geroz eta handiagoa eskuratzearekin batera, geroz eta eskubide gehiago bereganatzen ari dira. Langileria pairatzen ari den desjabetze hori fronte askotatik dator. Horregatik, eraso hauek guztiak gizartearen zati handi baten gainean piztu duten ezinegona eta haserrea kanalizatu beharra dago. Protesta-bide berriak garatzea bezain garrantzitsua da hain berriak ez diren beste bide batzuk indartsu mantentzea. Borroka sindikalaren premia ulertzeko, nahikoa da ultraaktibitatearen galerak indar-korrelazioan eragin duen sismoa nabaritzea.

Shockari, schock? (2014ko Apirilaren 27an Berrian argitaratua)

Aris Chatistefanou kazetari greziarrak apirilaren 10ean estreinatu zuen bere azken dokumentala: Fascism Inc. Aurreko bi lanekin batera, Debtocrazy eta Catastroika, trilogia zinez bikaina osatu du. Dokumentala kaleratzeko zegoen premia azaltzeko, maiatzean udal mailan eta Europan izango diren bozak ekartzen dizkigu gogora. Kazetariak erne egon gaitezen esaten digu, Grezian gertatzen dena Europa osoari dagokiolako. Honezkero egiaztatu ahal izan dugu, 2008ko krisiaz geroztik martxan jarri diren austeritate neurriei erreparatuz: herrialde heleniarrean pausu bat aurrerago doaz. Zalantzarik gabe, bertan zer egosten ari den barrundatzea geuri ere komeni zaigun zerbait da.

Image

Dokumentalean, faxismoa eta kapitalismoaren arteko harremanaz hitz egiten du. Horretarako, XX. mendera egiten du atzera, Italia eta Alemanian faxismoaren goraldiak azaltzeko. Indartsu abiatzen da filma Roosevelten aipu batekin: Faxismoa agertzen da, interes pribatuak demokrazia baino boteretsuago bilakatzen direnean. Are gehiago, Neuman-Marcuse Kirchheimer pentsalariek uste zuten nazismoa ez dela fenomeno “esplikaezina”, sistema ekonomiko nagusiaren bazka baizik.

Faxismoak, amesten dutena eskaintzen die elite ekonomikoei (industria lantegi eta banka sektoreari) diktadura testuinguru batean: langile mugimenduak, greba eta eta manifestazio eskubideak erasotzearekin nahikoa ez, eta mesede ekonomiko apartak eskuratzeko parada galanta. Zer esanik ez, kontzentrazio esparruek industriari ekarritako debaldeko eskulanaz.

Faxismo terminoaren sorrera joan den mendeko 20. urteetan kokatzen du, Mussolinik industria sektorearekin izandako batzar baten ondoren. Era berean, Hitlerrek kantziler izateko oniritzia Dusseldorfen jaso zuen, patronalarekin izandako bilera baten ostean. Chatistefanouren ustetan, sinplistegia litzateke esatea faxismoa elite ekonomikoek nahi dutenean botoi bat sakatuz piztu eta itzal dezaketen tresna dela. Inongo mugimendu faxistak ez du arrakastarik izan, ordea, elite horien sostengurik gabe. Mitoa da Hitler eta Mussolini boterera indarrez iritsi zirela pentsatzea: industrialarien eliteak eta (zentro politikoak) eman zieten gobernurako giltza.

Gaur egungo Greziako testuingurura itzuliz, azken urteetako austeritate neurriak eta Egunsenti Urrekarak izan duen gorakada dakartza harira; alderdi neonaziaren atzean dauden elite ekonomikoak eta elite horiek komunikabideen gainean duten kontrola. Dokumentala bera, finantzaketa kolektibo bidez finantzatuta dago, eta filmaren difusioa erabat librea da; izan ere, bestelako finantzaketarik lortu behar izatekotan, kazetariakeskuak erabat lotuta edukiko lituzke esan nahi dituenak esateko.

Alderdi neonaziaren gorakada, finantza krisiarekin zuzen-zuzenean lotuta dagoela uste du, eta faxismoari aurre egiteko, krisiari konponbidea bilatu beharra dagoela. Hori horrela, zer dela eta Espainia eta Portugalen ez da Egunsenti Urrekararen pareko alderdirik existitzen, antzeko murrizketak aplikatu diren arren? Estatistika sinple batekin azaltzen du: Greziako biztanleen erosahalmena %33an gutxitu delako azken urteetan, eta Espainian, berriz, %8.

Indar faxisten gorakada, krisialdiarekin zuzenean lotuta baldin badago eta, beraz, lehenari aurre egin ahal izateko bigarrenari konponbidea bilatu behar bazaio, ezinbestekoa da sistema ekonomikoa aldatzera bideratuta dauden neurriak proposatzea. Porrot egoera aldarrikatu, zorra ordaintzeari uko egin, bankuak nazionalizatu eta eurotik irtetea iradokitzen du. Horixe ei da irtenbide bakarra. Ildo bertsutik doaz Eric Toussaintek “Krisirako Alternatibak” artikuluan proposatzen dituen hemeretzi neurriak.

Naomi Kleinen “shockaren terapia” delakoari, akaso, beste “shockaren terapia” batekin erantzun beharra dago. Eurotik irtetea irudikatzeak zorabioa eman dezake, baina hauteskunde aurreikuspenek alderdi faxista bati %10 esleitzeak, horrek lurrean seko jota erortzeko moduko zorabioa ematen du.

Eraldaketa Handia (2014ko Martxoaren 23an Berrian argitaratua)

Gauzarik ederrenak esanda daude eta poemarik ederrenak idatzita. Politika ekonomikoaren inguruan idatzi diren harribitxiak, ez daude poesiatik hain urruti. Izan ere, aztertu nahi dena azaltzeko eraikitzen den eredua biribila denean, poesia bilakatzen da.

XX.mendearen lehen erdia amaitu baino lehen idatzi zuen Karl Polanyik “The Great Transformation” maisulana. Eraldatze Handia, alegia. Gizarte Kapitalista prozesu historiko multifazetiko gisa jorratzen du; XIX. mendean Ingalaterran abiatutako Industri iraultzarekin hasi eta 100 urte baino gehiagoren ostean mundu osora hedatu dena. Prozesu historiko honek, aldizkako atzeraldiak, gerra hondamendiak eta inperialismo-menderatzeak gordetzen ditu bere baitan.

Image

Analisi honen arabera, Krisi Kapitalistaren muinean ez dago inongo “matxura ekonomikorik”, baizik eta komunitatearen desintegrazioa, elkartasunaren haustura eta naturaren kontrako erasoa. Hau da, krisiaren jatorria ez dago ekonomiaren baitako kontraesanetan baizik eta Ekonomiak Gizartean hartzen duen lekuan. Historikoki merkatuak gizartean txertatuta egon izan dira, ekonomikoak ez ziren arauen menpe.

Eraldaketa Handiaren garaian, Merkatuen Autorregulazioaren dogma finkatu zen; hala, gizartean errotuta zeuden merkatuak gizartetik erauzi ziren. Merkatuen deserrotze prozesu horren ondorioz, gizartea, morala eta etika, merkatuen menpe geratu ziren. Hortaz, merkatuak gizartean txertatuta eta araututa egotetik, gizartetik askatu eta arau ekonomiko hutsen menpe egotera pasatzen dira. Prozesu horren ondorioz, historikoki edozein gizarteren oinarri izan diren elementuak -lurra, lana eta moneta- merkatugai bihurtzen dira; “fikziozko merkatugaiak”.

Fikziozkoak, zihoen Polanyik, jatorrian ez zirelako sal-erostekoak. Monetaren inguruan, gaur egungo aditu baten hitzak ekarriz, hauxe Torres Lopezek egindako metafora: moneta eta merkatuaren arteko dibortzioa. Beste puntu bat poesiaren alde. Historikoki ekonomia batean dabilen diru kantitateak harreman proportzionala gorde izan du elkar-truke ekonomikoekin; merkatuekin alegia. Baina oreka hori hautsi egin da, dirua dirua erosteko erabiltzen hasi denetik.

Krisi garai honekin, beste behin ere argi geratu da zein den moneta politikaren pribatizazioaren prezioa. Banku Zentralen independentziaren dogmaren ordaina zein den. Independentzia politikoaren ezkutupean erabaki oso politikoak hartzen dituzte, izan ere, haien erabakiek munduko herrialde ezberdinetan eta gizarteko talde desberdinetan eragiten baitute. Hauxe dugu Eraldaketa Handiaren beste elementu giltzarri bat.

Polanyik eraikitako eredua gaurko egoera ulertzeko erabat baliagarria izateaz gain, erabat berriztagarria ere bada. Esate baterako, zenbait feministek genero emantzipazioaren ideiak barneratu dituzte Polanyiren munduan. Horixe da Kari Polanyi Levitt-en ekarpenetako bat (honen abizena ez da kasualitatea). Bere lanetan, ekonomia eta gizartea birpentsatzeko dagoen beharra aldarrikatzen du. Oinarri-oinarrizko galdera batzuk erantzuteko beharra. Merkatuak zainketa lanei ematen dion balio hutsaren aurrean, finantza zerbitzuak gainbaloratuta dauden gizartean bizi gara. Kari Polanyik, muinera itzul gaitezen nahi du: ondasun eta zerbitzuen balio erreala zein den aztertzera.

Egungo egoerari buelta emateko, derrigortuta gaude Gizarte Eraldaketa Handi bat aurrera eramatera eta horretarako, teoria ekonomia kritikoak eraikitzea ezinbestekoa zaigu. Eraikitzea edo berreraikitzea, gauzarik ederrenak esanda daude eta. Sarrik ere ederto esan zuen…

Zer iruditzen zaizue poesia egiten hasten bagara?

Itsasontzi baten… (2014ko Otsailaren 9an Berrian argitaratua)

Itsasontzi baten…

David Kynaston historialari britainiarrak gerrostean “Austerity Britain” idatzi zuenean, langile klaseaz ari ginenean zertaz ari ginen jakitea errazagoa zen. Bere ustetan, hiru ogibide nagusitan jarduten zuen langile klaseak: meategietan, autogintza sektorean, eta azkenik, ontzigintzan. 1950 urteetan definitzen samurrago zena, zailago da gaur egun. Izan ere, auto-lantegiak hustu eta deslokalizatu diren heinean, meategiak itxi dituztenik eta kaiak basamortu bihurtu direnetik, nola definitu langile klasea? Owen Jones kazetariaren ustetan, honek bidea irekitzen dio faltsua den paradigma bati: langile klaserik egon ez dagoela eta denok klase-ertainekoak garela dioena, hain zuzen ere.

Langile sektorea krisian baldin badago, ez da izango klase sozial modura desagertzeko arriskuan dagoelako, baizik eta, geroz eta baldintza okerragoak jasan behar dituelako. Krisiak orokortu duen soldaten murrizketa, horretxen adibide bat baino ez da; Euskal Autonomia Erkidegoan, lau biztanletik batek 1000 eurotik beherako soldata jasotzen du. Are gehiago, zortzi biztanletik bat ez da 700 eurotara ere iristen. Soldata murritzei noski, lan eta gizarte eskubideen galera gehitu behar zaio….

Kynastonen worker irudi horretan, ontzigintza sektoreak bazuen leku bat. 2010 urteetan ere, ontzigintza hizpide dugu gurean, sektoreak bizi dituen ageriko zailtasunak direla eta. Zehazki, kinka larrian dugu Sestaoko la Naval ontziola historikoa. Enpresa pribatizatu zenetik, azken lau urteetan, Enplegu Erregulaziorako zortzi txosten jasan behar izan dituzte bertako langileek. Bere sektorean handiena den lantegi honi, martxorako amaitu egingo zaio lan karga eta ordutik aurrera, eskaera zorroa hutsik du. Langileek, administrazio kontseiluaren kudeaketa desegokiaz eta erakunde publikoen babes faltaz kexu dira. Izan ere, Bruselak, tax-lease laguntzak legez kanpokoak direla ebatzi duenez gero, Estatuko ontzigintza sektorean, ziurgabetasuna jaun eta jabe egin da.

Oraindik ere ez dago bat ere argi tax-lease afera nola bideratuko den, baina ontzigintza sektorea astintzen ari dela zalantzarik ez dago. Zerga hobarien bitartez inbertitzaileak erakartzeko balio izan zuen sistema baliogabe utzi du Europak, estatu-laguntza direla argudiatuz, eta baliogabetzeaz gain, baita zigorra ezarri ere; Europa Batasunari itzuli beharreko miliokada potoloa.

Europako Batzordeko presidenteorde eta Lehiakortasun Batzordeko buru txit gorenaren adierazpen eta erabakiek, bazterrak nahastu dituzte azken hilabeteotan. Almunia jaunaren iritziz, tax-lease auziak ez du ontzigintzaren etorkizuna arriskuan jartzen, sektoreak bizi dituen zailtasunak berrikuntzaren bitartez gainditu daitezkeelako. Izan ere, diru-laguntza horien itzultzea ez dagokie ontziolei zuzenean, baizik eta ontzien eraikuntza finantzatu zuten inbertitzaileei.

Errealitatea bestelakoa da, eta espero zitekeen bezala ziurgabetasun egoera honetan oso zaila da inbertitzaileekin eraikuntza kontratuak adostea. Gogora dezagun joan den udan bertan behera geratu zela Sestaoko lantegiari bi urterako lana bermatuko ziokeen akordioa. Desegonkortasunak uxatuta, Jan de Nul armadore belgikarrak Kroaziako enpresa baten esku utzi zuen azkenean 100 milioi eurotan baloratutako ontziaren eraikuntza. Galdutako aukera honek, oso beltz uzten du La Navalen etorkizuna, bere 240 langileena eta zeharka, beste 1300 bat pertsonena. Itsasontzirik gabe, hondoratuko dira.

SEKRETUPEAN (2014ko Urtarrilaren 5an BERRIAN argitaratua)

Urte baten amaiera eta beste baten hasierarekin batera, lehengoaren balantzeak eta hurrengorako iragarpenak egin ohi dira. Nola itxi dugu urte zaharra? Zer dakarkigu berriak?

2013 urtearen azkenetan, Ameriketako Estatu Batuek (AEB) eta Europar Batasunak (EB) haien arteko Merkataritza Librerako Hitzarmena (MLH) adosteko 90ko hamarkadetan irekitako prozesua berrabiarazi zuten. Urtea, baina, akordiorik gabe itxi da. Bitartean deliberatzen jarraitzen dute, eta harritzekoa badirudi ere, mundu mailako eskualde ekonomiko indartsuenen arteko hitzarmen honek, eztabaida eta arreta txikia piztu du gurean. Hori dela eta zenbait adituk, gardentasuna gabezia salatu eta negoziazioen sekretismoa berarizakoa dela ohartarazi dute.

Merkataritza Librerako Hitzarmenak, funtsean, eskualdeen arteko aldebiko edota aldeanitzeko itunak dira, parte hartzaileen artean ondasun eta zerbitzuen merkatuak handitzeko asmoz sinatzen direnak. MLHen defendatzaileek, jarduera ekonomikoaren hazkundea eta enpleguaren sorrera dakarten tresna gisa aurkeztu ohi dituzte.

Guztietan ezagunena Ipar Ameriketako Merkataritza Librerako Hitzarmena (NAFTA) litzateke; Kanada, AEB eta Mexikoren artekoa, alegia. Agindutako hitza bete ordez, akordioak ez ditu Mexikoko pobrezia eta menpekotasun arazoak indartu baino egin; Washington eta Mexiko D.F.ko itzal handiko enpresa handienei ekarritako onurak, gizarte klase apalenen artean sortutako kalteak baino txikiakoagoak izan ziren.

1994an NAFTA abian jarri zenetik, Mexikoko artoaren barne prezioak hondoa jo du: prezioek %70 baino gehiagoan egin dute behera. Ondorioak latzak izan dira Mexikoko biztanleriarengan. 15 milioi baino gehiago dira artoaren ekoizpenaren menpe bizi direnak, eta prezioen beherakada honek familia askoren sarreren erortzea suposatu du. Ondorioak agerikoak dira familia hauen bizitza mailan: bizirauteko emigrazioa jotzen dute, edo etxean zein etxetik kanpoko lanorduak luzatu beharra izan dute.

Joseph Stiglitz Nobel saridunaren ustetan, MLHak erabat asimetrikoak dira, ez baitituzte berdintasuna eta demokrazia bultzatu ordez, sektore eta elite jakin batzuen interesak baino ez dituzte bermatzen. Bestela esanda, AEBk bere neurrira inposatutako akordioak izan ohi dira eta Heinz Dietererich ekonomialari alemanaren ustetan monopolio horixe da iparamerikarren aberastasunaren giltzarria. Naomi Klein ere MLHen aurka dago, pertsonei eta demokraziari kalte egiten dielako.

TTIP

Are gehiago, Stiglitzen arabera, hitzarmen hauek globalizazioaren eta desberdintasunen hazkundearena artean zubi lana egiten dute. Izan ere, merkataritza edukiez gain, esparru politiko eta sozialetan ere badute eragina. Kapitalaren alde ondasun eta zerbitzuentzat merkatuak ireki egiten diren bitartean, pertsonen mugimendu askea oztopatzen dute.

Atlantikoarteko eskualdeen balizko hitzarmen hau sekretupean gordetzen ari bada, jagoteko asko duelako izango da. Liberalizazioaren izenean, AEB eta EBren arteko merkataritzan muga-zergak ezabatu nahi dira, eta mundu mailan merkataritza libreko gunerik handiena sortu.

Libre nortzuk izango diren, horixe da kontua. Akordioa gauzatzen denean, enpresa multinazionalek eta berauen filialen boterea indartuko da: tokian tokiko lan merkatu osasun publiko eta ingurugiro araudiak haien gustura eraldatzeko ahalmena emango zaie. Vicenç Navarrok, argi ikusten du sektore publikoaren pribatizaziorako bidea agudotu egingo lukeela MLHak, izan ere, hitzarmenak osasun publikoa bezalako sektoreen monopolio publikoa debeka lezake. Bruselatik datozkigun inposatzeak urrun sentitzen baditugu, zer egingo dugu aginduak Washingtondik iristen direnean?

EFEMERIDEAK ( 2013ko azaroaren 24ean Berrian argitaratua)

Efemerideak

Azken aste honetako efemerideen artean, Haurren Nazioarteko Eguna izan dugu, azaroaren 20an. 1959An Nazio Batuen erakundeak (NBE), halako egunez, Haurren Eskubideen Aldarrikapena onartu izana ospatzen da. Paper hutsean geratzen den beste ezinbesteko eskubide-bilduma bat, susmatzen dut.

Duela aste gutxi, NBEren baitako beste bi erakundek, Nekazal-Lanaren Oharra eman dute aditzera. Txosten honetan, Elikadura eta Nekazaritza Erakundeak (FAO) eta Nazioarteko Lanaren Erakundeak (ILO), hurrengoa azpimarratu dute: pobreziaren zikloarekin amaitzeko, ezinbestekoa da nekazal-munduan haurrek egiten duten lana errotik kentzea. Izan ere, Nekazaritza sektoreak Latinoamerika eta Karibean lanean diharduten haurren %48 biltzen baitu. Zentzu honetan, haurrek lan egin dezaten ekiditeko konponbide bakarra, elikadura subiranotasunaren alde ekin eta pobreziaren eta gizarte bazterkeriaren aurkako borrokan jarraitzea da, nazioarteko S.I.G.L.A. hauen ustetan.

umeak

Gaurko kimuak dira gure etorkizuneko oihana. Horretxegatik, arreta haurrengan jartzen duten azterketa sozioekonomikoak behatzeak badu bere garrantzia. Euskal Autonomia Erkidegoan haurren pobreziari buruzko lehen monografikoa argitaratu du SIIS Dokumentazio eta Ikerketa Zentroak. Kasu honetan ez gara ari haurren lana desagerrarazteaz. Tokian tokiko premiazko lehentasunak aldera ezinak dira. Baina, Hegoa vs. Iparra dialektikan, ez dezagun ahaztu sistema globalaren berberaren parte direla, txanpon beraren bi aldeak. Batzuen oparotasun erlatiboa besteen esplotazio egoeraz elikatzen dela.

Edozelan ere, SIISren lanak zinez baliotsua den informazioa dakarkigu eta titular nagusiak azpimarratzeak pena merezi du.

Batetik, Europako gainontzeko herrialdeetan gertatzen den bezalaxe, pobrezia handiagoa da haur eta gazteenen artean, gizartearen beste adin-taldetan baino. 2000 urtean, pobrezia egoeran bizi zirenen %39 35 urtetik beherakoak ziren. 2012an, %50a gainditu dute. Pobreziak badu beraz, ume-aurpegia. Ildo honetatik nabarmentzekoa da haur pobrezia, immigrazioa, langabezia eta familia osaeraren artean dagoen korrelazioa: pobrezia egoeran dauden haurren %53 etorkinen seme-alabak dira; %36 guraso bakarreko familietan bizi dira eta %%52ak guraso biak dituzte langabezian.

Bestetik, irismen handiko familia-prestazio unibertsalik ezean, Gutxieneko Errenta Sistema da gurean pobrezia-tasak murrizteko tresna nagusia. Bereziki, Diru-Sarrerak Bermatzeko Errentaz (DBE) eta Etxebizitzarako Prestazio Osagarriaz ari gara. Txostenaren arabera, DBE diru-laguntza oso bideratuta dago seme-alabak dituzten familiengana; bai onuradun portzentajearen eta baita gastuaren ikuspuntutik ere, zatirik handiena haurrak dituztenengana iristen baita. Bataz-beste, EAEn adingabeko bakoitzari 470 euro dagozkion bitartean, Espainiar Estatuan 16 euroko bataz-bestekoa estimatzen da. Horrek azalduko du, hein batean, EAEn pobrezia-tasa baxuagoak izatea.

Era berean, kontraesankorra dirudien arren, Gutxieneko Errenta Sistemak pobrezia murrizteko duen gaitasuna handiagoa da seme-alabarik ez duten familia unitateentzat. Hau da, familia-unitatean zenbat eta pertsona gehiago, geroz eta Europako bataz-bestekotik urrunago. Zenbakitan jartzearren, 2012an pertsona bakarreko familia-unitate bati hilero 612 euro zegokion, Europako zenbait herrialdeen batez-bestekoaren %132, alegia. Guraso bakarreko familien kasuan %127ra jaisten da zenbatekoa. Seme-alabak dituzten bikoteek, ostera, Europako bataz-bestekoaren %88a baino ez dute jasotzen.

Antza, Europako herrialdeetan indarrean dauden sistemekin alderatuz, gure DBE ez dago “haurren-mesederako” hain diseinatuta. Beraz, arreta haurrengan jarri dugun honetan, DBEk pobrezia murrizteko daukan indarra haurrak hobeto babesteko, Gutxieneko Errenta Sistema hobetu beharra dagoela ikasi dugu.

Blog at WordPress.com.

Up ↑